İçindekiler
Öncelikle tansiyonun ne olduğunu anladıktan sonra, tansiyonun yüksek ve düşük olmasının ne anlama geldiğini tartışmak gerekir.
Tansiyon, damarlarımızda dolaşan sıvının (kan hücreleri, su, mineraller, besinler, hormonlar vb.) damar duvarlarına yaptığı basınçtır. Bu basınç sayesinde damarlanmanın olduğu her vücut parçasına kan ve içindeki besinler, hormonlar, vitamin-mineraller ulaştırılabilir.
Kalp ve damar sistemi kapalı bir sistemdir. Burada pompa görevini kalp yapar, damarlar ise kanın hedefe ulaşmasını sağlayan boru sistemi olarak düşünülebilir.
Damar duvarındaki basıncı (tansiyonu) belirleyen üç önemli faktör vardır:
- Kalbin pompa gücü
- Damar duvarının esnekliği veya sertliği
- Damar içindeki sıvının yoğunluğu
Bu faktörlerden birindeki değişiklik, damarlardaki basıncın değişmesine yol açar.
Tansiyon Değerleri
Tansiyon değeri sayısal olarak iki fazda değerlendirilir:
- Sistolik (Büyük Tansiyon): Kalbin kasılması ile damar duvarına yaptığı basınçtır.
- Diyastolik (Küçük Tansiyon): Kalbin gevşemesi sırasında ölçülen basınçtır.
Yetişkinlerde tansiyon değerleri 120/80 mmHg’nın altında olmalıdır. Bu değer her yaş için geçerlidir.
Eskiden yaş arttıkça tansiyonun yükselmesi fizyolojik kabul edilirken, yapılan çalışmalar yaşla birlikte artan tansiyonun birçok olumsuz olaya yol açtığını göstermiştir.
Bu nedenle, tansiyon değerleri 120/80 mmHg’nin altında normal kabul edilmektedir.
- Büyük tansiyonun 120-130 mmHg arasında olması hafif yükselmiş tansiyon olarak yorumlanır.
- Büyük tansiyonun >130 mmHg ve/veya küçük tansiyonun >90 mmHg olması hipertansiyon olarak değerlendirilir.
Dijital cihazlar yokken, manometreli tansiyon aletlerinde hassas ölçüm yapılamıyordu. Bu nedenle, birler basamağı okunmadan tansiyon söylenirdi. Örneğin, 145/85 mmHg ölçülen tansiyon 14/8 şeklinde ifade edilirdi.
Günümüzde dijital cihazlarla hassas ölçümler yapılabildiği için ölçümdeki tüm rakamlar dikkate alınmalıdır.
Tansiyon Nasıl Ölçülür?
En doğru ve kolay ölçüm üst koldan yapılır. El bileğinden veya bacaktan da ölçüm yapılabilir, ancak kalp hizasında olmadığı için hatalı sonuç verme riski vardır.
Ölçüm yaparken dikkat edilmesi gerekenler:
- Ölçümden önce 5 dakika dinlenilmelidir.
- Sakin bir ortamda, oturur pozisyonda ve sırt destekli olmalıdır.
- İlk ölçümde her iki koldan da ölçüm yapılır. Hangi kolda yüksekse, sonraki ölçümler o koldan devam eder.
- İki kol arasında 20 mmHg’ya kadar fark normaldir. Daha fazla fark varsa düşük ölçülen kolda damar tıkanıklığı olabilir, doktora başvurulmalıdır.
- Diyaliz hastalarında fistül olan koldan tansiyon ölçülmez.
- Meme kanseri cerrahisi sonrası lenf nodları alınan koldan ölçüm yapılmaz.
Hipertansiyonun Evreleri
2025 yılında yenilenen Amerika Hipertansiyon Kılavuzu’na göre hipertansiyon sınırı >130/90 mmHg olarak belirlenmiştir.
- Evre 1 Hipertansiyon: Büyük tansiyon 130-139 mmHg ve/veya küçük tansiyon 80-89 mmHg
- Evre 2 Hipertansiyon: Büyük tansiyon 140-180 mmHg ve/veya küçük tansiyon 90-120 mmHg
- Hipertansif Kriz: Büyük tansiyon >180 mmHg ve/veya küçük tansiyon >120 mmHg
Hipertansif kriz acil müdahale gerektirir.
Hipertansiyon Hastası Olduğumu Nasıl Anlarım?
Ailenizde genç yaşta hipertansiyon tanısı almış birinci derece akrabalar varsa, herhangi bir şikâyet olmasa bile tansiyon ölçümü yapılmalıdır.
- Eğer tansiyonunuz 130/80 mmHg üzerinde ise bir hafta boyunca sabah-akşam, yemeklerden 1-2 saat sonra ölçüm yapıp kaydedin.
- Ortalama değer 130/80 mmHg üzerinde ise doktora başvurun.
Hipertansiyon Çeşitleri
1. Primer (Esansiyel) Hipertansiyon
- Hipertansiyon vakalarının %85-90’ını oluşturur.
- Nedeni kesin olarak bilinmez.
- Damar sertliği en önemli etkendir.
2. Sekonder Hipertansiyon
- Nedeni belli olan hipertansiyondur.
- Altta yatan sebep tedavi edildiğinde tansiyon normale dönebilir.
En sık sebepler:
- Böbrek hastalıkları
- Böbrek damar darlıkları
- Hormon bozuklukları (Cushing sendromu, hiperaldosteronizm, tiroid hastalıkları vb.)
- Obstrüktif uyku apnesi
- Bazı ilaçlar (kortizon, doğum kontrol hapları, burun spreyleri, kemoterapi ilaçları, uyarıcılar vb.)
Diğer Hipertansiyon Türleri
- Beyaz Önlük Hipertansiyonu: Muayene sırasında tansiyonun geçici olarak yükselmesi.
- Gece Hipertansiyonu (Non-Dipper): Gece tansiyonunun yeterince düşmemesi.
- Dirençli Hipertansiyon: Üç farklı ilaç (biri diüretik olmak kaydıyla) kullanılmasına rağmen kontrol altına alınamayan tansiyon.
Hipertansiyonun Belirtileri
Hipertansiyon çoğu zaman belirtisiz seyreder. Belirti verdiğinde en sık görülenler:
- Baş ağrısı (özellikle enseden başlayan, sabahları belirgin)
- Baş dönmesi
- Nefes darlığı
- Çarpıntı
- Görme bulanıklığı
- Burun kanaması
- Halsizlik ve yorgunluk
- Kulak çınlaması
Acil Durum:
Tansiyonun 180/120 mmHg üzerine çıkmasıyla hipertansif kriz oluşur.
Belirtileri: şiddetli baş ağrısı, göğüs ağrısı, bilinç bulanıklığı, görme kaybı, bulantı-kusma.
→ Derhal acil servise başvurulmalıdır.
Hipertansiyonun Uzun Vadeli Etkileri
Kontrolsüz hipertansiyon yıllar içinde ciddi organ hasarına yol açar:
- Kalp: Kalp yetmezliği, kalp krizi, damar sertliği
- Beyin: İnme (felç)
- Böbrek: Kronik böbrek yetmezliği
- Göz: Kalıcı görme kaybı (Hipertansif retinopati)
- Bacak ve kollar: Damar tıkanıklığı, kangren
- Beyin fonksiyonları: Demans ve hafıza sorunları
Hipertansiyon Tedavisi
Tedavi iki aşamalıdır:
1. Yaşam Tarzı Değişiklikleri
- Tuz kısıtlaması: Günde 5 gramın altına inilmeli.
- Sağlıklı beslenme: DASH veya Akdeniz tipi diyet önerilir.
- Düzenli egzersiz: Haftada 150 dakika orta şiddette egzersiz.
- Kilo kontrolü: Vücut ağırlığının %5-10’u kadar kilo kaybı faydalıdır.
- Sigara ve alkolü bırakmak
- Stres yönetimi: Yoga, meditasyon vb.
- Uyku düzeni: 7-9 saat kaliteli uyku.
2. İlaç Tedavisi
Yaşam tarzı değişikliklerine rağmen tansiyon düşmezse hekim ilaç tedavisi başlar.
Kullanılan ilaç grupları:
- ACE inhibitörleri / ARB
- Kalsiyum kanal blokerleri
- Diüretikler
- Beta blokerler
- Alfa blokerler
- Aldosteron antagonistleri
Hipertansiyon Hastalarının Dikkat Etmesi Gerekenler
- İlaçları kesinlikle bırakmayın, doktor kontrolünde doz ayarı yapılır.
- Düzenli kontrollerinizi aksatmayın.
- Evde düzenli tansiyon takibi yapın.
- Beslenmenize dikkat edin.
- Reçetesiz ağrı kesicilerden uzak durun, özellikle NSAİİ grubu ilaçlar tansiyonu yükseltebilir.
Bu şekilde, hipertansiyon etkin bir şekilde kontrol altına alınabilir.
Doğru tedavi ve sağlıklı yaşam tarzı ile uzun ve kaliteli bir yaşam mümkündür.